Кто такой имоми аъзам
Кто такой имоми аъзам
Кто такой имам Азам?
Имам Азам Абу Ханифа является одним из четырех великих имамов-муджтахидов, и основателем ханафитского мазхаба. Его настоящее имя Нуман, а его отца звали Сабит. Имам Абу Ханифа родился в куфе в 80 году хиджры, а умер в 150 году хиджры в Багдаде. В 150 году хиджры в месяце Шабан (в мае месяце 767 года) он был коварно отравлен в тюрьме, куда был брошен по приказу аббасидского халифа Мансура.
Как мы уже сказали, имам АбуХанифа родился в 80 году хиджры (699 год) в Куфе, в богатой и религиозной семье. Будучи еще ребенком, Абу ханифа постоянно находился среди людей обладавших знанием, и именно тогда он имел возможность видеть нескольких сахабов, в частности Анаса ибн Малика.
В юности, наряду с получением знаний, он так же занимался и торговлей. Однако в последующие годы он полностью посвятил себя фикху. Он слушал хадисы приблизительно от четырех тысяч алимов. На протяжении двадцати восьми лет он изучал фикх у своего учителя Хаммада ибн Сулеймана.
Затем, после смерти своего учителя, в возрасте сорока лет он по просьбе своих друзей и учеников, занял место своего учителя и приступил к преподаванию фикха, а затем основал собственную систему фикха.
Его собрание фактически представляло собой академию фикха, в которой обучались ученики из Ирака, Хорасана, Харезма, Туркистана, Ирана, Йемена и других мест. Уроки проводились в форме дискуссий, и в такой форме решались самые трудные вопросы. Среди его учеников были воспитаны очень известные факихи. Самыми известными из них были: имам Абу Юсуф, имам Мухаммад и имам Зуфер. Эти люди приложили огромные усилия к тому, чтобы систематизировать Ханафитский мазхаб.
Имам Азам в совершенстве обладал знаниями тафсира, хадиса, келяма и других религиозных наук, благодаря этим знаниям, он участвовал во многих диспутах с мутазилитами, хариджитами, Кадаритами и Шиитами. Так же имам Азам был известен своей скромностью, степенностью, и богобоязненностью. Он не принимал ни от кого подарков.
Сообщается, что однажды халиф Мансур отправил ему в качестве подарка десять тысяч дирхемов, но он не принял их. Когда посланец халифа пришел к нему, он не открыл ему дверь. Тогда посланец халифа оставил эти деньги на пороге дома и ушел. Перед своей смертью в своем завещании имам Азам приказал своему сыну вернуть эти деньги тому человеку, который их принес.
Халифа Мансур предложил имаму Абу Ханифе занять пост главного кады (судьи), но Абу Ханифа не принял этого предложения, по той причине, что став главным судьей, он был бы вовлечен в политику, и не смог бы заниматься своей научной работой. Когда халиф спросил у него, почему он не принял его предложения стать главным кады, имам Азам ответил: «Я не достоин быть главным кады, поэтому будет неправильно, если ты назначишь меня на эту должность». Халиф снова спросил: «Почему?».
Имам Азам ответил: «Если я честный человек, то эта должность мне не подойдет. Если же я лжец, то лжец не может быть судьей».
Однако халиф Мансур продолжал настаивать. Когда же имам Абу Ханифа в очередной раз отказался от этого предложения, халиф Мансур запретил Абу Ханифе вести преподавательскую деятельность, и бросил его в тюрьму, где имама Абу Ханифу били плетями. Так же в одном из риваятов передается, что там он был отравлен. Когда его здоровье совсем испортилось, он был освобожден из тюрьмы. После освобождения он прожил совсем не долго, и умер в возрасте семидесяти лет.
Абу Ханифа: биография, годы жизни, вероисповедание, богословская деятельность
Происхождение ученого
Пророк Мухаммед сказал, что тремя лучшими поколениями людей являются его поколения и два последующих. Так вот Абу Ханифа фактически был человеком как из второго, так и из третьего поколения.
Место и дата его рождения
Биография Абу Ханифы начинается в городе Куфе, что находится в современном Ираке. Это были годы, когда Арабским халифатом правил правитель из династии Омейадов Абдуль-Малика ибн Марван. По наиболее достоверным данным, он родился в 699 году, что соответствует 80 году по мусульманскому лунному календарю.
Абу Ханифа родился и прожил детские годы в то время, когда еще оставались в живых некоторые сподвижники пророка Мухаммеда. Ему посчастливилось встретиться с таким великим сподвижником, как Анас бин Малик, который провел некоторое время в Куфе.
Внешний вид
Так как в исламе не принято изображать людей, то обычно внешний вид известных личностей пытаются описать. Современники имама Абу Ханифы описывают его как мужчину среднего роста с привлекательной и почтительной внешностью. У него было красноватое лицо, длинная борода. Он был очень худого телосложения, так как постоянно проводил время в поиске знаний и поклонении Богу.
Как говорили современники, от него постоянно исходил приятный запах, по которому можно было его узнать. Имам всегда был красиво одет. Абу Ханифа обладал очень приятным голосом, умел очень красиво говорить и доходчиво убеждать людей.
Взросление
Вырос имам Абу Ханифа там же, где и родился, в городе Куфе. Здесь он провел большую часть своей жизни. Его отец Сабит был состоятельным торговцем, и поэтому Абу Ханифа вырос в окружении рынков и торговцев. Однако с самого детства его тянуло не к торговым делам, а к религиозным наукам. Рынок он посещал редко, чтобы узнать, как идут его торговые дела. Абу Ханифа выучил весь Коран и был очень сильно привязан к священной книге. В священный месяц Рамадан он до шестидесяти раз прочитывал Коран от начала до конца. Известно, что Абу Ханифа читал весь Коран в одном ракаате ночной молитвы. По разным данным, он был в Хадже более пятидесяти раз.
Изучение исламских наук
Первые направления в науке, к которым обратился Абу Ханифа, были науки о вероубеждении (акъида) и единстве Бога (тавхид), основы религии. Примерно к двадцати годам он решил основательно заняться изучением исламского права (фикха). Он обучался у известного правоведа Хаммада ибн Аби Сулеймана и стал его ближайшим учеником, находясь рядом с ним в течение восемнадцати лет. Имам Абу Ханифа преуспел во всех исламских науках и приобрел немало знаний в других науках. В конце концов он решил сосредоточиться на подробном изучении исламского права, так как людям необходимо было разъяснять, по каким правилам им жить. Однако, прежде чем заняться юриспруденцией, он изучил все необходимые предметы: вероубеждение, различные варианты чтения Корана, науку Хадис, арабскую грамматику и язык, науки об изучении и толковании Корана и т. д.
Также известно, что Абу Ханифа был основателем такого направления в исламском праве, как «аль-фикх ат-такдири». Здесь ученый моделирует какие-либо ситуации и пытается найти ответы на вопросы, которые еще не возникли, но могут возникнуть гипотетически. Со временем, когда многое вокруг стало меняться, этот подход сильно помог мусульманским богословам при решении ранее не возникавших проблем. Имам Абу Ханифа заложил основы мусульманского права – фикха. Суть его он выразил в одном предложении: «Источником права для меня является Книга Аллаха Всевышнего, если я не найду там ответа, то – сунна (действие и слова) Посланника Аллаха. Если я не найду ответа ни в книге Аллаха, ни в сунне пророка, я обращусь к словам сподвижников и не обращусь к словам других, если найду там ответ. Если и там не найду ответа, то буду усердствовать, чтобы, опираясь на свои знания, вывести ответ».
Ученики имама
Учениками Имама Абу Ханифы были выдающиеся исламские ученые, заложившие первичные нормативные основы ханафитской правовой школы под руководством своего учителя. Хотя он написал много трудов на религиозную тематику, до нас они не дошли. Большинство исследований имама Абу Ханифы сохранились благодаря трудам его учеников. Абу Ханифа передавал все свои знания ученикам во время научных семинаров, а затем проверял и при необходимости корректировал то, что они записали. Среди самых известных учеников Имама Абу Ханифы особенно выделяются шейх Абу Юсуф Якуб ибн Ибрахим и Мухаммад бин Хасан Шайбани, которые написали ряд книг по ханафитскому мазхабу и фактически заложили прочные основы этой правовой школы.
Труды ученого
Как уже упоминалось, великий имам написал много произведений, но до нашего времени дошло только десять книг Абу Ханифы, большинство из которых передали его ученики:
Распространение ханафитского мазхаба
Ханафитский мазхаб самый старый из четырех основных мазхабов мусульман-суннитов. Его еще называют школой «людей мнения», так как достоверных хадисов, пришедших от Пророка Мухаммеда, было мало в Ираке, и приходилось полагаться на другие источники исламского права при принятии необходимых решений. Вначале эта правовая школа распространилась на родине Абу Ханифы в городе Куфе. После его смерти его исследования стали изучать ученые Багдада, столицы Омейядского халифата. Затем наследие имама распространилось по разным уголкам исламского мира.
В наше время Ханафитского мазхаба придерживается большое количество мусульман в таких странах, как Турция, Сирия, Афганистан, Пакистан, Индия, Китай, Казахстан, страны Средней Азии, Азербайджан и ряд других стран. В России к этой правовой школе в основном относятся тюркоязычные народы: татары, башкиры, кумыки и др., а также черкесские народы Северного Кавказа. На сегодняшний день это самый распространенный мазхаб среди мусульман.
Смерть Абу Ханифы аль-Нумана
Биография Абу Ханифы прервалась, когда ему было семьдесят лет. В течение сорока лет, предшествовавших его смерти, он совершал утреннюю молитву, будучи в состоянии омовения, совершенного при ночной молитве. Так как сон нарушает омовение мусульманина, это указывает на то, что имам не спал ночью. Также считается, что в том месте, где скончался Абу Ханифа, он при жизни прочитал Коран семь тысяч раз, что говорит о его глубокой привязанности к Книге Аллаха. Заупокойную молитву за имама пришло совершить так много людей, что мечеть и округа их не вмещала и пришлось ее совершить несколько раз.
Абу Ханифа был похоронен в городе Багдаде. Через двести с лишним лет после его смерти, в 985 году, неподалеку от его могилы была построена мечеть, названная мечетью имени имама Азама, более известная как мечеть Абу Ханифы, которая существует и по сей день в одном из старейших районов Багдада.
Абу Ханифа сыграл в развитии исламского богословия и юриспруденции неоценимую роль, которую в наше время некоторые псевдоученые пытаются принизить. Он единственный, кто получил прозвище «Имам Азам» (величайший имам). Биография Абу Ханифы, этой знаменитой мусульманской личности, начиная с сознательного возраста, полностью была связана со служением своей религии и поиску знаний.
Кто такой имоми аъзам
Имоми Аъзам Абу Ҳанифа Нўъмон ибн Собит, раҳматуллоҳи алайҳ, ҳижрий 80 йили Куфа шаҳрида дунёга келганлар. Дастлаб ипак ва жун матолар тижорати билан шуғулландилар. Сўнгра Аллоҳ унинг қалбида илмга муҳаббат пайдо қилади. Ўткир заковатли, теран тушунчали, соғлом ва жуда қувватли далиллар топиш қатъияти билан қиёсда, далиллардан янги ҳукмлар чиқаришда тенгсиз даҳо эдилар. У кишининг асл исмлари Нўъмон, оталарининг исми эса Собит, боболарининг исми Зуто бўлган. Зуто Қобул шаҳрида таваллуд топганлар. Қавмиятлари, миллатлари форслардан. Мусулмонлар Қобулни фатҳ этишганида, асир бўлиб Куфа шаҳрига келиб қолганлар. Зуто Ислом динини қабул қилганларидан сўнг, уни қулликдан озод қиладилар. Зутодан Куфада Собит исмли фарзанд дунёга келади. Собитдан эса бизнинг Имомимиз – ҳазрат Нўъмон ибн Собит, кунялари Абу Ҳанифа, унвонлари Имоми Аъзам бўлган зот таваллуд топдилар.
Имоми Аъзам Пайғамбаримизнинг, алайҳиссалом, асри саодатларида Куфада ўсиб-улғайганлар. Шу ердаги энг катта уламолардан дарс олдилар. Устозлари Куфа шаҳрининг фақиҳи, катта муҳаддис олим Ҳаммод ибн Абу Сулаймон деган зот эди. Бу даврда баъзи саҳобалар ҳаёт эдилар. Жумладан, Куфа шаҳрида Имоми Аъзам тўққиз нафар саҳоба билан мулоқотда бўлганлар.
Абу Ҳанифа, рахматуллоҳи алайҳ, ўз мазҳабини Куфада шакллантирдилар. У зот ўз фиқҳ услубини қуйидагича баён қиладилар: «Аввало Қуръони каримга мурожаат қиламан, агар лозим бўлган далилни ундан топа олмасам, Пайғамбаримизнинг, соллаллоҳу алайҳи ва саллам, ҳадиси шарифларига мурожаат қиламан. Қидирган нарсамни ундан ҳам топа олмасам, саҳобалардан бирининг сўзини далил сифатида оламан, уларнинг сўзини қўйиб, бошқалар айтган сўзни далил ўлароқ қабул қилмайман. Зарур бўлган далилни саҳобаларнинг сўзларидан топа олмасам, бошқа кишиларнинг сўзларига суянмай, ижтиҳод қилган инсонлар каби мен ҳам ижтиҳод қиламан».
Аҳли сунна вал жамоа мазҳаблари уламоларини номма-ном санасак, мазҳаббошимизнинг даражаси яққол аён бўлади.
Имоми Аъзам Абу Ҳанифа, раҳматуллоҳи алайҳ, 80 ҳижрий йилда туғилганлар.
Имом Молик ибн Анас, раҳматуллохи алайҳ, 93-йилда туғилганлар.
Имом Шофеъий, раҳматуллоҳи алайҳ, 150-йилда туғилганлар.
Имом Аҳмад ибн Ҳанбал, раҳматуллоҳи алайҳ, 164-йилда туғилганлар.
Имом Шофеъий шундай эътироф қиладилар: «Одамлар ҳаммалари – барча уламолар Куръону ҳадисни англашда, масала илмида Абу Ҳанифага бола-чақаликка ярайди, холос. Абу Ҳанифа билан рақобат қилиш даражасига чиққан инсон йўқ».
Имом Молик ибн Анас, раҳимаҳуллоҳ, эса: «Мен ҳадис илмини билишда, жаноб Расулуллоҳнинг охирги ҳадисларини етказишда, энг саҳиҳ ҳадисларни англаб етишда Имоми Аъзамга ўхшаган бошқа инсонни учратмадим», дейдилар ва бу зот ҳам доимо Имоми Аъзамни ўзларига устоз санаганлар. Жаноб Расулуллоҳнинг, соллаллоҳу алайҳи ва саллам, 124 минг ададли саҳобасининг 150 нафари, яна бошқа бир ривоятга кўра, 1500 нафари Куфада яшаганлар. Уларнинг энг улуғларидан Абдуллоҳ ибн Масъуд, розийаллоҳу анҳу, Ҳазрати Али, каррамаллоҳу важҳаҳу, каби улуғ зотлар ҳам Куфада истиқомат қилганлар.
Демак, Имоми Аъзам тарбияланган муҳит – Куфа иқлими ҳадис илмига бой иқлим эди. Шунинг учун Имомимиз ўзлари тақрибан 4000 ҳадис ривоят қилганлар.
Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абу Дардо, Убай ибн Каъб, Абу Мусо ал-Ашъарий, розийаллоҳу анҳум, каби саҳобалар мужтаҳидлик мақомига чиққан эдилар. Имомимиз буларнинг ҳаммаларидан ҳадис ривоят қилганлар.
Ҳазрати Усмондан сўнг халифа бўлган ҳазрати Али Куфани Ислом давлатининг пойтахтига айлантирдилар.
Ҳазрати Али халифа сифатида Куфага кириб келган даврда бу ерда тўрт минг нафардан зиёд жуда етук билимли уламо бор эди. Буларнинг барчаси Абдуллоҳ ибн Масъуддан, розийаллоҳу анҳу, таълим олган эдилар.
Имоми Аъзам, раҳматуллоҳи алайҳ, мана шундай иқлимда униб ўсганлар. Ривоятларда келишича, Имоми Аъзамнинг боболари Зуто оталари Собитни гўдаклик чоғида Ҳазрати Алининг олдига олиб бориб, ўғлимнинг ҳаққига дуо қилинг, деб ўтинадилар. Шунда Ҳазрати Али, розийаллоҳу анҳу, «Ўғлига Аллоҳ муборак зурриёт ато қилсин», деб дуо қилган эканлар.
Ҳасан ибн Зиёд: Имоми Аъзам шахсан тўрт минг ҳадис ривоят қилган бўлса, тўрт минг ҳадиснинг тенг ярмини устозлари Ҳаммод ибн Сулаймондан ривоят қилганлар, – дейди.
Уламолардан бири Ҳазрати Имоми Аъзамни, раҳматуллоҳи алайҳ, энг камида саксон уч мингта масала айтганлар, дейди. Бу – то қиёмат сўралиши мумкин ва лозим бўлган ҳамма масалаларга Имоми Аъзам жавоб айтганлар деганидир. Тўрт мазҳаб ичида Имоми Аъзам мазҳаби энг улуғ деб тан олиниши ўша масалаларнинг пухталиги ва Қуръону ҳадисга мувофиқлигидандир. Тарих давомида бутун дунёдаги мусулмонларнинг қарийб ярми Имоми Аьзам мазҳабида бўлганлар. Ҳозир ҳам шундай. Бу Имомимизнинг масалалари нақадар пухта ва тўғрилигига далолатдир.
Имоми Аъзам, раҳматуллоҳи алайҳ, масалаларининг яшовчанлиги шундаки, ҳеч қачон бирон масалани ёлғиз ўзлари айтиб китобларга ёздирмаганлар. Ўзларининг энг пешқадам шогирдларидан муфтийлик мақомидаги 40 кишига ҳавола қилганлар. Улардан ўртага қўйилган масалани асослаб беришни, агар асоси заифроқ бўлса, мазкур масалага қарши бошқа масала қўйишни талаб қилар эканлар. Демак, қирқ нафар муфтийнинг муҳокамасидан ўтган масалагина Имоми Аъзамнинг масаласи сифатида китобларга киритилар экан. Шу боис ҳам мазҳабимизни маслаҳат мазҳаби, шўро мазҳаби ҳам деб атайдилар. Шунинг учун ҳам бизнинг мазҳабдаги фиққ китобларига мурожаат қилсак, айрим ҳолларда Имоми Аъзам айтган бир гап айтилиб туриб, ёнида шогирдларидан бирининг гаплари ҳам айтилади. Имомимиз қайси олимнинг ҳужжати қувватлироқ бўлса, ўшани китобга туширишга буюрар эканлар. Ўзларининг фикрларини ҳам хато дейишиб, исботлаб берсалар, қабул қиларканлар. Мана шу туфайли ҳам бу мазҳаб дунёнинг, Ислом оламининг кўп тарафларига ёйилди.
Имомимиз тақвода Аллоҳдан қўрққанида ҳар бир мусулмон учун бир мактаб, юксак намуна бўла оладиган ҳаётни яшаб ўтганлар. Имомимиз тижорат билан ҳам шуғулланган эдилар, аниқроғи, тужжорлик Имоми Аъзамнинг касблари эди.
Имоми Аъзамнинг тижоратдаги ҳалолликлари тарихда достон бўлиб қолган. Бу ҳақда замондошлари – дўстлари ҳам, душманлари ҳам ёзиб қолдирганлар. Мана баъзи лавҳалар: Имомимиз бир тожир шериклари билан бошқа юртга мол юборибдилар. Мол икки хил навли бўлиб, бири сифатли, иккинчи хили сифатсизроқ экан. Имомимиз шерикларига молни икки хил нархда, яхшисини қимматроқ, ёмонини арзонроқ сотасан, деб тайинлабдилар. Лекин мол етказилган юртда айнан шу нарса тақчил бўлганлигидан, молнинг ҳаммаси бир хил – қиммат нархда сотилиб кетибди. У киши ўттиз минг кумуш тангалик савдо қилиб, Куфага қайтибди. Шунда Имомимиз ўша шерикларидан: «Икки хил навли молни икки хил нархда сотдингми?» деб сўрабдилар. У киши: «Йўқ, одамлар ўша қиммат нархга хам рози бўлиб, сотиб олавердилар», деб жавоб берибди. Шунда Имоми Аъзамнинг дили оғриб, ўша ўттиз минг тангани Аллоҳ йўлида садақа қиладилар. «Лекин мен бу садақадан савоб умид қилишга Аллоҳдан ҳаё қиламан, одамларни алдаб савдо қилибсиз, шунинг учун энди орамиздаги шериклик ҳам битди», деган эканлар. Бировнинг ҳаққидан қўрқиш, яъни, Аллоҳдан қўрқиш Имоми Аъзамда, раҳматуллоҳи алайҳ, шу даражада қувватли экан.
Имомимиз эса ўшандай ҳасадгўйларни кўрганларида: «Бизларни ёмонлаган кишиларнинг гуноҳини Аллоҳ кечирсин, бизларни яхши кўрганларни Аллоҳ раҳмат қилсин», деб дуо қилар эканлар. Яъни, ёмонликка ёмонлик билан жавоб қилмас эканлар.
Шундан сўнг у қўшнига Худо инсоф беради. У зиндондан тўғри Имоми Аъзамнинг ҳузурига келади. Тавба қилиб, Имомимизга шогирд бўлади.
Имоми Аъзамнинг масала бобида беқиёс бўлганликларига яна бир мисол. Бу мисол Имомимиз яшаган давр учун анча мушкул эди. Куфада бир аёл эгазак фарзанд кўрибди. Эгизаклар бир-бирларига белларидан ёпишган ҳолда туғилибдилар. Ҳозир бундайларни Сиём эгизаклари деб атайдилар. Бир оз фурсат ўтгач, ўша икки чақалоқдан бирининг ажали етиб ўлади, иккинчиси эса тирик. Агар бу ҳолат бизнинг замонда рўй берса, дарҳол жарроҳлар аралашиб, масалани наштар билан ҳал қилиб қўя қоладилар. Лекин гап 1300 йил аввал бўлган воқеа ҳақида кетяпти. Хуллас, ҳамма ҳайрон. Ўликни қабрга қўймоқчи бўлсалар, унинг тирик шериги бор. Кўммасалар.
Шунда ҳеч ким жўяли бир жавоб айтолмаган мазкур масалага Аллоҳнинг илҳоми билан Имоми Аъзам жавоб қиладилар. У киши, бу ўлган бола кўмилади, лекин шундоқ кўмиладики, тирик бола ернинг устида қолади, дейдилар. Худди шундай кўмадилар ва Аллоҳнинг қудрати билан саноқли кундан сўнг ер ўша марҳум фарзандни тирик фарзанддан ажратиб олади. Тирик боланинг хаёти мана шундай сақлаб қолинади. Кейин уни Имоми Аъзамнинг ўғли деб атайдилар. Имомимизнинг бу «ўғли» узоқ йиллар умр кўради.
Имоми Аъзамни зиндонбанд қилганларидан сўнг ўн кун давомида ҳокимнинг ҳузурига олиб борар эканлар. Ҳоким у зотдан: «Ўйлаб кўрдингизми, энди қози бўлишга розимисиз» деб сўрар экан. Рад жавобини эшитгач, ғазабланар, яна ўн дарра уришга буюрар экан.
Имомимиз калтакланиб, зиндонга қайтганидан сўнг йиғлар эканлар. Ҳамхоналари бу ҳолатдан ҳайрон. Ниҳоят, Имомимиздан нега бундай қилаётганларини сўрашга журъат қилибдилар. Ахир сизга лавозим бермоқчилар-ку, уни тезроқ қабул қилинг шу азоблардан қутуласиз, дейишибди. Шунда Имоми Аъзам раҳматуллоҳи алайҳ «Мен калтак зарбидан йиғлаётганим йўқ. Онамга раҳмим келганидан йиғлаяпман. У киши менинг зиндонга тушганимдан, калтакланаётганимдан бохабарлар. Онам қандай чидаяпдилар экан! Мени мана шу нарса йиғлатяпти», деган эканлар. Шу тариқа ўн кунни азобда ўтказибдилар. Ўн биринчи кунга ўтар кечаси ҳокимнинг тушига жаноб Расулуллоҳ, соллаллоҳу алайҳи ва саллам, кирибдилар. Пайғамбаримиз ҳокимга: «Менинг суннатимни тирилтириб, дунёга ёяётган зотни зиндонга олиб киришдан кўрқмайсан-ми?» деб танбеҳ бердилар. Ҳоким тонг отиши биланоқ, шахсан ўзи зиндонга кириб, Имоми Аъзамдан, раҳматуллоҳи алайҳ, узр сўраб, у зотни озод қилди.
Зиндондан озод бўлганларидан кейин имомимиз Куфани тарк этиб, Маккаи мукаррамага кетадилар ва бу муборак шаҳарда ўн йиллар давомида истиқомат қилдилар. Бу зотнинг ҳаётларидан яна бир нуқта – етмиш йиллик ҳаётларида эллик беш марта ҳаж ибодатини адо қилганлар. Демак, Имомимиз нафақат Куфадага, балки Маккаи мукаррама ва Мадинаи мунавварадаги уламоларнинг суҳбатларидан ҳам баҳраманд бўлганлар.
Бизларга минг йиллар давомида Имоми Аъзам мазҳабида таълимот берилди ва шунга биноан бу таълимотга ота-боболаримиз амал қилиб келдилар, биз ҳам амал қилмоқдамиз. Аллоҳ таолонинг буйруқларида қоим бўлиб, Имом Аъзамнинг мазҳабларида бўлишимиз ҳар биримиз учун бир хайрият, яхшилик эканини яхши англаб олсак, ҳаммамиз учун ҳам фойдали бўлади.
Абу Юсуф ва Имом Муҳаммад (уларни «Соҳибон» дейишади) ҳамда Имом Зуфар каби кўплаб забардаст олимлар Имоми Аъзамдан фиқҳ илмини ўрганадилар.
Абу Ҳанифанинг «Ал-Фиқҳ ал-акбар», «Усмон ал-Бутийга тақцим этилган рисола, «Ал-олим ва ал-мутааллим», «Ар-Радду алал-Қадария» каби асарлари мавжуд.
Имоми Аъзам ҳижрий 150 йили етмиш ёшларида Бағдодда вафот этганлар.
Абу Ҳанифа шаҳардаги Ҳизарон қабристонига дафн қилинади. Олимнинг Бағдоддаги масжиди машҳурдир. Масжиднинг жуда қимматли ва ноёб китобларга бой бўлган кутубхонаси мавжуд.
Аллоҳ таоло мазҳаббошимиз ҳазрати Имоми Аъзам Абу ҳанифага, раҳматуллоҳи алайҳ, улуғ раҳмати ила марҳамат қилсин! Ислом динига ва бизга қилган беқиёс хизматлари учун ул зотга энг гўзал туҳфалар инъом айласин. Омин!
КЕЙИНГИ МАВЗУЛАР:
Абуҳанафа Нӯъмон ибни Собит (Имоми Аъзам)
anvarj63 06.10.2018 Ҷамъият Comments Off on Абуҳанафа Нӯъмон ибни Собит (Имоми Аъзам) 766 Показы
АБУҲАНИФА Нӯъмон ибни Собит ибни Марзбон, мулаққаб ба «Имоми аъзам» ва «Сироҷ-ул-аимма» (699, Куфа – 767, Бағдод), фақеҳ ва мутакаллими номвари аҳди аввали ислом, поягузори равияи суннӣ ва муассиси мазҳаби ҳанафия. Авлодаш аслан аз Балл буда, бобояш Умар ибни Ҳаммодро Зоуто ё Зутӣ меномиданд. Ин калима дар забони авестоӣ ва санскрит хондани суруду ниёишҳои мазҳабиро ифода мекунад ва Зардушт ҳам худро дар «Готҳо»-и Авесто «зоутар» номидааст. Ӯ бо халифи чаҳоруми рошидӣ Алӣ ибни Абитолиб ошноӣ дошта, ба ӯ баъзан дар ҷашнҳои наврӯзӣ ҳадяе тақдим мекардааст.
Падари Абуҳанифа Собит тибқи иттилои маноқибнависон, дар Куфа нонвойхонае дошт, ки ризқу рӯзии хонаводаро таъмин менамуд. Абуҳанифа дар ҷавонӣ ба тиҷорат машғул буд ва дар дукони худ «хез» (порча, матоъ, либоси абрешимӣ) мефурӯхт. Шуғли бозаргонии ӯ равнақ дошт ва дӯкони ӯ ба фурӯшгоҳи нисбатан бузурге табдил ёфта, маркази бузурги амонатгузорӣ низ шуда буд, ки мардум молу маблағҳои ҳангуфтеро ба амонат мегузоштанд. Тиҷорат ягона манбаи даромади Абуҳанифа буд. Фоидаи аз тиҷорат бадастомадаро на фақат барои рӯзгори худ, балки барои кӯмак ба устодон, шогирдон ва дармондагону бенавоён сарф мекардааст.
Таҷрибаи васли Абуҳанифа дар умури молӣ ба ӯ басирати муфиде дар ҳалли бисёр масоили фақеҳию ҳуқуқӣ бахшидааст. Агар ба пайгирии фаъолияти омӯзишӣ ва касби улуми замона аз дидгоҳи Абуҳанифа пардозем, бояд қайд кард, ки тибқи суханони худи ӯ, Абуҳанифа аввал ба илми қироати Қуръони карим ва таҷвиди он машғул шуда, сипас ба омӯзиши дигар улуми диниву дунявии замона, аз қабили сарфу наҳв, илми ҳадис ва шеъру адабу фалсафа шурӯъ намуд. Дар ҷараёни ин омӯзиш аз бисёр фақеҳону мутакаллимон, олимону донишмандон ва устодону аҳди фазли замона – Омири Шаъбӣ, Абуисҳоқи Шабеӣ, Ибни Абинуҷуд, Қайс ибни Мусаллам, Ибни Муртасид, Қаттода ибни Даома, Молик ибни Динор илм омӯхт.
Барои омӯзиш ва такмили дониши худ тақрибан 20 маротиба ба Басра сафар карда, бо олимону мутакаллимони ин шаҳр ба сӯҳбат нишастааст ва ҳудуди 50 маротиба тавофи Каъба намудааст. Дар ин сафарҳояш бо олимону шайхони машҳури Ҳиҷоз, Макка ва Мадина – Робиа ибни Абуабдурраҳмон, Ато ибни Абураббоҳ, Имом Боқир, Абдурраҳмони Аъроҷ, Муҳаммади Мундакар, Ибни Шиҳоби Заҳрӣ, Амр ибни Динор, Абдулзабири Маккӣ ва дигаромулоқот намуда, роҷеъ ба масоили гуногуни улуми шаръию каломӣ ва ҳуқуқӣ ба баҳсу андеша пардохтааст. Абуҳанифа аввали фаъолияташро аз омӯзиши илми калом сар кард ва ба дараҷае расид, ки аҳди фазл ба ӯ ба унвони марҷаъ ва ҳуҷҷат менигаристанд.
Дар натиҷаи ҳамин ҷустуҷӯ ва ҳадафи асосии омӯзиш қарор додани масоили ақидатии доғи он рӯз, ки илми калом нав давраи балоғаташро аз сар мегузаронд, Абуҳанифа бо истифода аз дониши андӯхта аз устодони машҳури худ ва табъу андешаи баланди илмӣ дар баҳсу муҷодалаву муноқишаҳои каломӣ ширкат намуда, назари худро дар онҳо озодона баён мекард. Ҳангоме ки Имоми Аъзам комилан вориди илми калом шуд, ба хубӣ фаҳмид, ки манфиати он барои ӯ кам аст, аз ин рӯ, Абуҳанифа аз илми калом сарфи назар карда, ба омӯзиши сарфу наҳву адаб ва аз худ намудани фанни шеър пардохт, вале оқибати, онро ситоишу мадҳу ҳаҷв дарёфта, аз он низ даст кашид ва ба таҳқиқи ҳадис пардохт.
Барои табақабандии ҳадис ва ҷамъоварии онҳо вобаста ба мавзӯъҳои табакабандишуда замони тӯлонӣ лозим буд ва чунин нуқтаро низ Абуҳанифа дарк кард, ки агар хатое дар ин соҳа содир кунад, то рӯзи қиёмат ин гуноҳ ба гардани ӯ хоҳад буд. Пас аз тааммули бисёр илми фиқҳро афзал тар аз ҳамаи улуми фавқ арзёбӣ намуд ва ба омӯзиши он пардохт. Ба фикри ӯ, ҳар қадар ки вай ба умқи ин илм мерасид, ҳамон қадар бузургӣ ва муфидии ин илм барояш бештар маълум мегардид. Бинобар ин, ӯ бо уламо, машоих ва фақеҳону аҳди башар ҳамнишин шуда, ба омӯзиши фиқҳи исломӣ ба куллӣ дода шуд ва дар ин соҳа комёбии бузурге насибаш гардид.
Омили дигаре, ки Абуҳанифаро ба фиқҳи исломӣ машғул шудан водор мекард, он буд, ки дар ҷомеаи исломӣ дар замони хулафои рошиддин ва Умавия сил сила и масоили шаръию хукукие арзи вучуд намуданд, ки боиси ба вучуд омада- ни ихтилофи назархо ва пайдоиши фирқаву ҷараёнҳои мазҳабӣ дар дохили дини ислом гардиданд. Парешониву нобасомонӣ ва ҷангу ҷидолҳои дохилӣ (ҷангҳои Ҷамал, Сиффин, муҳорибаи Наҳравон) қаламрави хилофатро фаро гирифта буд. Арзёбиву доварии чунин масъалаҳои умдаи иҷтимоию сиёсӣ ва ақидаҳои мухталифи каломӣ аз назари шаръию ҳуқуқиро Абуҳанифа вазифаи муқаддаси худ мешуморад.
Чунин иқдом супориш ва ё дастури ҳокиме аз тарафи хилофат набуд, балки амри дили олиму фақеҳи сарсупурдае буд ва Абуҳанифа ба хотири такрор нашудани чунин ҳодисаҳо дар дохили хилофат ва пешгирӣ аз нобасомонию ҷудоиандозӣ дар ҷомеаи исломӣ даст ба чунин кори масъулиятнок зад ва ҷомеаро ба қонунмандӣ даъват намуд.
Агар аз як тараф дарку огоҳии Абуҳанифа аз авзои ҷомеаи ҷаҳони исломӣ ва саъю кӯшишаш барои зиндагии одилона ва мусолиматомези мусулмонон ӯро ба ин кор водор намуда бошад, аз тарафи дигар, таъсири амиқи устодаш дар илми фақоҳат Ҳамод ибни Абисулаймон, ки 18 соли тамом дар доираи илмии ӯ даре хонда, ҳамдаму ҳамнишини ӯ шуда буд, ҳисси ӯро дар чунин сарсупурдагӣ дар фиқҳи (исломӣ бедор карда буд. Ӯ бар хилофи равишу шеваи «аҳди ҳадис» шар ҳалли масоили шаръию ҳуқуқӣ, бо он бардошти зеҳние, ки зимни омӯзиш касб намуда буд, аз дидгоҳи мактаби ироқии ақлгароёна, ки маркази он дар шаҳри Куфа буд, назар кард.
Аҳди Куфа Абуҳанифаро ҳамчун имому пешво ва хазинаи зиндаи илму ганҷинаи фиқҳ қабул карданд. Дар посух ба ин боварӣ 30 соли тамом заҳмат кашид, то мактаби фақеҳии ақлгароёнаи ироқиро ҳамчун маркази маорифи динии хилофат ба олами ислом муаррафӣ намояд ва онро дар асри 8 ба «Дор-ул-фиқҳ»-и бузурги исломӣ табдил диҳад.
Имоми Аъзам ҳамроҳи шогирдонаш, ки машҳуртарини онҳо Абуюсуф Яъқуб ибни Иброҳим ибни Ҳабиби Куфӣ ва Муҳаммад ибни Ҳасани Шайбонӣ мебошанд, тавонист, ки сабаби нобасомониҳои аз давраи Усмон то ба замони эшон, моҷароҳои иҷтимоию сиёсӣ ва баҳсҳои мазҳабию ақидатии бавуҷудомадаро аз ҷиҳати ҳуқуқӣ арзёбӣ намоянд ва дар давоми сӣ сол пайваста ба тадрис, мутолиа, баҳсу таҳқиқ ва натиҷагарӣ дар масоили шаръию ҳуқуқӣ машғул шавад. Мадрасае, ки Абуҳанифа раҳбарии онро ба ӯҳда дошт, ҳамроҳи шогирдони бовафояш ба қавле ба 60 ҳазор ва ба қавли дигар ба 83 ҳазор масоили фиқҳу посух гуфт, ки ин фатвоҳо дар ҷаридаи донишномаи фиқҳи исломӣ сабт шудаанд. Имоми Аъзам тамоми умри бобаракати худро ба таҳқиқу омӯзиши масоили фиқҳӣ, каломӣ ва улуми шаръӣ сарф намуд. Ин шӯҳрати ӯ на фақат дар ҳаллу фасли масоили динӣ зоҳир мешуд, балки ӯ ҳамчун аввалин олими соҳаи маорифи исломӣ яке аз поягузорони асосии мазҳабӣ аҳди суннат ва ҷамоат гардид.
Хусусиятҳои шахсии Абуҳанифа роҷеъ ба тақводорӣ, парҳезкорӣ, ботамкинӣ, саховатмандӣ, хоҷатбарорӣ, одобу рафтор ва муомилаи хуб, ҳатто тарзи либоспӯшии ӯро шогирдону маноқибнависон ва бо истинод ба онҳо, дигар муҳаққиқон дар осорашон бо ҳусни ният дарҷ намудаан. Ба Абуҳанифа вазифаҳои гуногун дар дарбори хилофат пешниҳод шудааст, аз ҷумла пешниҳоди Абуязиди Ҳубайра ба вазифаи қозигӣ ё мутасаддии «байтулмол» (хазинаи хилофат), пешниҳоди Мансури Давонақӣ ба вазифаи қозиюлқузот ва чандин пешниҳодҳои дигарро номбар намудан мумкин аст. Вале ӯ ҳамаи онҳоро рад намуда, барон чунин рафтораш заҷр кашидааст ва ҳатто тозиёна дидааст.
Барои напазируфтани вазифа оқибат аз дасти Мансури Аббосӣ, ки ӯро ба ҳабс андохта буд, ба тарзи номаълум ин ҷаҳонро падруд гуфт. Турбати ӯ дар Ҳуҷайрони Бағдод аст, ки имрӯз бо номи «Ҳай-ул-аъзамия» машҳур мебошад. То ба рӯзгори мо осори бевоситаи Абуҳанифа омада нарасидаанд ва бино ба қавли баъзе муҳаққиқон, шояд ҳам аслан вуҷуд надоштаанд. Вале шогирдони Абуҳанифа гуфтаҳо, суханрониҳо, хитобаҳо, мулоҳизаҳо ва раъю ақоиди устоди худро ҷамъоварӣ карда дар шакли китоб ба риштаи таҳрир даровардаанд. Фатвоҳои ӯ бештар ба қалами худи Абуҳанифа мансуб будаанд. Осори ҷамъоваришуда, ки маноқибнависони асрҳои баъдӣ низ ба онҳо ишора намудаанд, аксаран ба мавзӯъҳои каломӣ, ахлоқӣ ва динӣ бахшида шудаанд.
Муҳимтарин асари ӯ «Фиқҳи акбар» мебошад. Дар фехристи осори Абуҳанифа китоби «ал-Васоё» мавқеи махсус дорад, зеро он масоили давраҳои охири фаъолияти Имоми Аъзамро дар бар гирифта, шомили ҷиҳатҳои куллии мактаби ҳанафии аҳли суннат ва ҷамоат мебошад. Дар он насиҳатҳои Абуҳанифа ба шогирдон гирд оварда шудаанд. «Муснад»-и Абуҳанифа иборат аз маҷмӯи ҳодисаҳое мебошад, ки шогирдон ва пайравони баъдии ӯ мураттаб сохтаанд. Асари нисбатан хурд, вале муътабари Имоми Аъзам «Рисола ило Усмон ал-Баттӣ» мебошад, ки дар посух ба фақеҳ ва мутафаккири машҳури Басра Усмон ибни Сулаймон ал-Баттӣ (вафоташ 860) нигошта, назарн мурҷигароёнаи худро ба таври аҳсан дифоъ намудааст. «Ал- Олим ва-л-мутааллим» дорои саволу ҷавобҳои зиёде байни устодону шогирдон дар бораи таълимоти ирҷоии ҳанафия мебошад. Пайравони ин мазҳаб онро дар асри 10 ба риштаи таҳрир дароварданд. Ду матлаби ҷолиби таваҷҷуҳест, ки моҳиятан мавқеъ ва мавзеи Имоми Аъзамро дар ташаккули маорифи исломӣ ифода мекунанд. Масъалаи аввал аз он 102 иборат аст, ки ӯ дар таълимоти худ аз ҳар гуна ақидаҳои ифротӣ дурӣ ҷуст ва дар байни ҷараёнҳои гуногуни дорои хусусияти сиёсиву ақидатӣ мавқеи васатиро интихоб намуд. Ин амали ӯ барои муттаҳид сохтани ҷомеаи ба гурӯҳҳо тақсимшудаи исломӣ (хориҷия, мурҷиа, мӯътазила, шиа ва ғайра), меъёри амал қарор додани муносибатҳои иҷтимоию сиёсӣ ва даст кашидан аз манфиату дархостҳои гурӯҳҳои ифротӣ мусоидат кард.
Матлаби дуюме, ки ба он ишора шуд, марбут ба ҳаллу фасли масоили шаръию ҳуқуқист. Ин масъала аз он ҷиҳат доро аҳамият аст, ки Абуҳанифа ба усули таҳқиқу баррасии суннатӣ унсурҳои тоза ворид намуд. «Асҳоби ҳадис» танҳо ду марҷаи аслӣ – Қуръону суннатро дар умури шаръию ҳуқуқӣ истифода мебурданд, вале Абуҳанифа ба он қиёс, истеҳсон, урфро дохил кард ва масоили иҷмоъ ва фатворо такмил намуд. Он чи ба матлаби аввал тааллуқ дорад, Абуҳанифа ҳокими ростинро Худо медонад, ки Паёмбарро расули Худо бар ҳақ мешуморад. Пас шариат ин қонуни Худо ва паёмбари ӯст ва дигар қонунҳое, ки аз он бартару афзалтар бошанд, вуҷуд надоранд.
Вобаста ба ҳамин масъала Имоми Аъзам таърифи куфру имон, мазмуни гуноҳони кабираю сағира, иқрору эътиқод, амри маъруф ва наҳӣ аз мункар, хусусиятҳои султон ва муносибати ӯ ба раият, ҳамчунин баҳси ҷойгоҳи илоҳӣ ва қадим ё ҳадис будани Қуръони каримро ҳамвора масоили ҳуқуқӣ, меросӣ, маданӣ, муносибатҳои хонаводагӣ, оилавӣ, маишӣ ва ғайра ироа намуда, назари худро нисбат ба онҳо баён кардааст. Онҳо асоси таълимоти мазҳаби суннӣ гардиданд. Ба фикри Абуҳанифа имон муродиф ба иқрору эътиқод аст, имон доштан, яъне «иқрор шудан ва эътиқод доштан ба Худову расул аст». Дар «ал-Васоё» ӯ ин масъаларо бо мисолҳо шарҳ дода, дар фасли аввали он навиштааст, ки «имон иқрор кардан ба забон ва тасдиқ кардан бо дил аст.
Иқрори танҳо имон (ҳисоб) намешавад, зеро агар имон ҳисоб шавад, албатта ҳамаи мунофиқон муъмин ҳисоб мешуданд. Асли имон зиёду кам намешавад, зеро нуқсони имон бе зиёдшавии куфр тасаввур намешавад. Ва зиёдшавии имон бе камшавии куфр тасаввур намешавад (яъне як шахе ҳам кофир ва ҳам муъмин намешавад)». Роҷеъ ба усули фиқҳ Абуҳанифа ягонагии улою ақоиди муҷтаҳидону фақеҳони соҳибфатворо иҷмоъ меномад, ки манбаъ ва марҷаи сеюми фиқҳи исломӣ маҳсуб мешавад. Он дар замони хулафои рошиддин ба расмият даромада буд ва Абуҳанифа онро такмил дод. Марҷаи сеюми фиқҳи исломӣ қиёс аст, ки он манбаи нав воридкардаи Имоми Аъзам дар илми фақоҳат мебошад. Дигар мазҳабҳои аҳли суннат ва ҷамоат низ онро қабул намуданд.
Дар усули қиёс Абуҳанифа танҳо ба маърифати чизе, ки аҳком ба он далолат мекунад, қонеъ нашуда, ба васфе, ки барои он муассир ва ҳукми умумӣ ба аҳком мебахшид, мавриди истифода қарор дода, аз он натиҷагирӣ мекард. Барои мисол, нӯшидани шароб дар дини ислом ҳаром аст, ки дар ин бора дар ду манбаи асосӣ – Қуръону суннат сухан рафтааст. Вале дар бораи нӯшидани оби ҷав (пиво) дар ин ду марҷа чизе гуфта нашудааст. Абуҳанифа аз рӯи қиёси ҳукми аввал хулоса мебаровард, ки чун нӯшидани шароб ва оби ҷав ба нафси инсон зарар меоваранд ва махмуркунандаанд, яъне ҳар ду дорои як хусусиятанд, нӯшидани оби ҷав низ ҳаром аст.
Истеҳсон ихтирои бузурги Абуҳанифа мебошад, ки онро маъмулан қиёс бар қиёс ё қиёси дугона мехонанд ва ҳадаф аз он эҳтиёту мувозибат ва ба иштибоҳ роҳ надодан дар ҳукми шаръию ҳуқуқӣ мебошад. Роҷеъ ба фатво қаблан иттилооти муқаддамотӣ ҳамчун манбаи илми фиқҳ ироа гардид. Яке аз аслҳои муҳиме, ки Имоми Аъзам ҳамчун манбаи фиқҳ эълон кард, урф буд. Одату урфи мардум бо алоқаи ақлӣ амри такроршаванда аст ва ба ҳамин сабаб онро сарфи назар намудан нашояд.
Ҳамин тариқ Абуҳанифа ва пайравони мактаби ӯ, ки дар адабиёти динӣ бо номи «асҳоби раъй» маъруфанд, дар ҳаллу фасли масоили баҳсовари фақеҳӣ ҳамчун марҷаъ аз Қуръону суннат, иҷмоъ, қиёс истифода мекарданд, сипас рӯ ба истеҳсон меоварданд ва дар онҳо агар чизе пайдо накарданд, матлабро дар одати шойеъ дар байни мардум ҷустуҷӯ менамуданд, ки он бо истилоҳи «урф» машҳур гардид. Барои чунин муносибат «асҳоби ҳадис» Абуҳанифа ва шогирдони ӯро ба муносибати ақлгароёна айбдор карда буданд. Вале Имоми Аъзам интиқоди онҳоро қабул надошт ва мавқеи васатӣ ишғол намудани худро бори дигар бо суханонаш иброз дошт.
Бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон соли 2009 – Соли бузургдошти мутакаллим ва фақеҳи намоёни аҳди аввали Ислом, муассиси мазҳаби Ҳанафия Имоми Аъзам Абуҳанифа дар Тоҷикистон бо тантана ҷашн гирифта шуд, ки дар ин ҳамоиш қариб аз ҳамаи мамлакатҳои дунёи Ислом намояндагони баландмартаба иштирок ва суханронӣ намуданд.
Ад.: Ҳазратқулов М., Ислом ва Абуҳанифа. Д., 2009; Абулфутуҳ Муҳаммад ибни Абулкарими Шаҳристонӣ: Ал-милал ва н-ниҳал, Т., 1350; Абумансур Абдулқоҳири Бағдодӣ, Таърихи мазоҳиби ислом ё тарҷимаи «Фарқ байн-ал-фирақ», Табрез, 1333; Маделунг, Фирқаҳои исломӣ, Т., 1377; Таърихи фалсафа дар ислом, бо кӯшиши М. Шариф, ҷ. 1 Т., 1362; ҷ. 2, Т., 1365; Доират-ул-маорифи бузурги исломӣ, ҷ. 8. Т., 1377; Саидризо Хусравшоҳӣ, Ил ал и зуҳури фирақ ва мазоҳиби исломӣ, Т., 1341; Алиасғари Ҳалабӣ, Таърихи илми калом дар Эрон ва ҷаҳони ислом, Т., 1376; Мулло Алӣ ибн Султон Муҳаммад Ал-қорӣ, Шарҳ-ул-фиқҳ-ал-акбар, Д., 2008; Муҳаммад
Абузаҳра, Абуҳанифа,хаётиҳӣ,асриҳӣ,ороиҳӣ ва фиқҳиҳӣ, Қаҳира, 1997.